Zhovkva alias Polish Zolkiew - the town, church and castle Stanislaw Zolkiewski founded

 Salvete Omnes,

Stanislaw Zolkiewski, Polish  Crown grand hetman, inherited the sizable estates from his father, also Stanislaw.

no Zolkiew images from the 1600s, but this is Karol Auer print from 1838

During his career as a statesman and solider he augmented his wealth and holding, including founding a town of Zolkiew (by the will of Stalin and Khrushchev in today's Ukraine as Zhovkva).

Collegiate Church of St. Lawrence - the Zolkiewskis family sepulcher

 

The interior of this splendorous church also originally contained two monumental paintings - battle of Klushino 1610 by Szymon Boguszowicz, and Battle of Khotyn 1673 by Altomonte. 
.

Crown Grand Hetman had this castle built

Zolkiewski's castle aka zamek

. the frieze on the Collegiate Church of Saint Lawrence contains images of horsemen, including the Polish 1600s cavalrymen 

.

winged hussar

Saint George 

Saint Martin & beggar 

enjoy

Valete

Polish-Russian war 1609-11AD - advance on Smolensk

 Salvete Omnes,

Yesterday, i.e., the 21st of September,  but in 1609AD,  Polish-Lithuanian army crossed the border the Commonwealth-Muscovy border and advanced onto Smolensk, the most important fortress of the western Muscovy, guarding the so called Smolensk Gate. 

 
Since 1582 Polish-Lithuanian Commonwealth and Muscovy had been under the truce, although our Polish-Lithuanian magnates supported Dmitry, the alleged son of Ivan IV,  who even married and crowned a tsarina Maryna Mniszech, Polish noblewoman. 

Since 1605AD Muscovite realm, Grand Duchy of Muscovy, was in the throes of the civil war  known as the Dimitriads, where various factions of the Muscovite aristocrats aided by Polish-Lithuanian magnates, foreign mercenary armies and foreign powers, like Sweden etc, were meddling within the Russian realm. Technically, upon the murder of tsar Dmitry I in 1606,  there was a tsar or grand duke Vasili IV Shuisky in Kremlin, but his fraction had to face Dmitri II, known as false Dmitry II, whose armies and popularity with the population allowed for control of rather vast areas of the huge Muscovite realm since 1608AD.

Since 1600AD Polish-Lithuanian Commonwealth already had been in a war, this was a dynastic war  against the usurper Karl IX of the kingdom of Sweden, where  the war was  mostly carried by Lithuanian  army with many private banners and companies. Ducal  forces were under the commanded of Jan Karol Chodkiewicz, victor of Kircholm 1605. 

King Sigismund III,  the scion of the Swedish Vasa dynasty elected by the noble host  to sit on the Polish-Lithuanian Commonwealth throne in 1587, and his councilors decided to breach the 1582 AD truce and to attack Smolensk, taken by the Muscovite armies in 1514AD. The ship had sailed- Mars ruled.

 

Smolensk on the Dniepr/Dnieper River 1609-11

Royal Polish army was divided into various divisions, the advance party was led by  Lew Sapieha, a chancellor of Lithuanian, and Stanislaw Stadnicki, castellan of Przemysl - reached Smolensk on September 28. 
Then came hetman Stanislaw Zolkiewski division, with the artillery park = reached the camps on September 29.
And finally the king's division and court with the rest of the army and thousands of wagon trains filled with ammunition, powder, food, fodder and other supplies and necessities, but also thousands of servants, traders, and camp followers. 

King and his contingent  crossed the border, via a bridge over the river Iwala or Iwata,  on the 21 of September, 1609 and reached Smolensk camps on  October 1, 1609.

The anonymous diary of this campaign tells that  in vanguard 800 Hungarian infantry marched first, then the 200 [infantry] of starost of Sacz [Stanislaw Lubomirski], 100 [infantry] of lord of Krakow[Janusz Ostrogski], then 100 strong  horse banner of  Old Polish Kozak cavalry of starost of Sacz,   then lord of Krakow also  a 100strong  Kozak cavalry. Thena very fine 200 winged hussars banner of starost of Sacz. Just before the His Majesty person and  retinue(70 strong) a very well equipped   100-lancer strong winged hussar banner  of lord of Krakow. After the king [marched] the court banner of 600 lancers, after them a 150 horse [reiter] banner made out of Prussians, Pomeranians and 'Inflanteers'  under pan Nowodworski*, each rider with two carbines. After them a 100 strong Kozak cavalry royal banner. Then 1400 German infantry under [Ludwik] Weiher [marched across the bridge]. The weather was fine, no clouds in the sky and this fine weather lasted until the evening. The king arrived in Wasylov where he joined hetman [Zolkiewski] already in the camp there. This day a finely equipped banner of prince Porycki, 150 horse strong, came[to our side].  (page 65 of the diary).

According the Polish archives,   during the quarter of the 5th of July through Ocbober 5, 1609 the cavalry arm of the army consisted of:

- 2,300 winged hussars or lancers

- 800 Polish kozak cavalry

- 300 "German' reiters.

By the next quarter - October through January 1610, the number of winged hussars would grow to 4000 lancers, Polish Kozaks to 900 horsemen, while reiters would fall to 269. Again in 2 quarters- January to July  1610AD the winged hussar would drop to 2205 lancers, Polish Kozaks to 400, and the reiters would grow again to 300 horsemen (after Kazimierz Gorski, 1895). 

Infantry - German, Hungarian hajduk, Polish hajduk and royal guards -  and artillery - cannon masters, gunsmiths, gun crews and craftsmen  -   also waved in numbers during the first year of the siege - started with 4213 officers and soldiers, went down to 2513 (June) and to 1698 in July 1610.  Gunmasters 

The siege continued during the summer of 1610,  the following winter and spring of 1611. During this period hetman Zolkiewski defeated the allied army at Klushino, July 1610, and consequently  the Muscovite Shuisky regime collapsed and victorious and Sun Tsu-like hetman Zolkiewski entered Moscow and new era, our Poles in Moscow, ensued.

King Sigismund III victorious at Smolensk

 Finally  our king ended victorious in June 1611AD,  when on the 13th  the Polish army stormed and captured the fortress, king  had medals made for the happy occasion. During the final assault knight of Order of Malta pan Bartlomiej Nowodworski *,  Nalecz coat of arms,  sallied to blow the gate and having succeeded became a hero. Winged Hussar Samuel Maskiewicz wrote his diaries describing the war. Hetman Stanislaw Zolkiewski wrote his famous work about his war -  Poczatek i progres wojny moskiewskiej. Another warrior ,Mikolaj Scibor Marchocki also wrote his history of the war.

Meantime, since 1605 many thousands of Cossacks, Zaporozhian and Don, roamed the Muscovite lands siding with this or that party or power But perhaps more importantly it was during this period that the  new Polish light cavalry was born:  the Lisowczycy (Lisowski' kozacy [singular Lisowczyk, kozak lisowski] cossacks), one could say also to the detriment of the civilian populations in Muscovy and in Polish-Lithuanian Commonwealth, and further west in the Holy Roman Epire and Hungaries.
For the project about Khotyn 1621 I did draw two Lisowski kozaks.

Valete

Klushino 1610

 Salvete Omnes,

precisely yesterday but in AD 1610 Polish Crown grand hetman Stanislaw Zolkiewski leading a small but chosen army defeated the Muscovite army near the village of Klushino. 

It was a grand victory... and led to some momentous changes in Eastern Europe.
Today I was looking at the Wiki Commons- Sigismund III Vasa gallery and became pleasantly surprised to 'discover' this image - attributed to Monogrammist ASL and showing our king victorious with Smolensk in the background.

this well  known print (made after the lost Tommaso Dolabella painting) : 

...
some details from the drawing:

winged hussar

Old Polish Kozak cavalry

 

winged hussars banner

Rotameister or  a captain of Polish hajduk infantry or a field commander ordering infantry to action [I 'mirrored' the detail from the original drawing ]

Valete

Cecora 1620 - Royal army of Commonwealth or Respublica

 Salvete Omnes,

 

before there was Chocim 1621 there had been the Cecora campaign, Polish invasion of Moldavia  that ended in a major disaster for the Commonwealth army and most of its participants - including the heroic death of the commander in chief Stanislaw Zolkiewski and his reiter bodyguard.

The Royal army the marched across the Dniester River into the Moldavian territory;
the army had circa 7,000 horses and portions, divided into a  'pulk ' (temporary divisions) large operational units[1]:

Commander in chief - Crown grand hetman Stanislaw Zolkiewski 

 (all units identified by the commanders' names)

1 pulk - commanded by the grand hetman de jure, but it was actually commanded by a winged hussar banner captain Makowiecki

- cavalry in total 1,220 lances and horses:

Winged hussar banners:

1. grand hetman banner led by Malynski - 270 lances

2. starost of Chelm Danillowicz - 150  lances 

3. starost of Halicz Makowiecki - 150 lances

Pancerni kozak cavalry:

1.starost of Winnica Aleksander Ballaban banner- 150 horses

2. Dworycki/Dworzycki banner - 150 horses

3.  voivode of Ruthenia Jan Danillowicz banner -300 horses 

4. Wolmar Farensbach banner - 50 horses

 Infantry  450 portions

1. Royal court Polish infantry company -300 portions

2. Farensbach's company - 50 portions

3. voivode of Ruthenia Jan Danillowicz's German infantry company  - 100 portions

total 1,670 lances, horses and portions

2nd pulk - Crown field hetman Stanislaw Koniecpolski

 Cavalry in total - 1,100 lances and horses

Winged hussars banners:

1. field hetman own banner - 200 lances

2. Marcin Kazanowski - 150 lances

3. voivode of Braclaw Potocki - 150 lances

4. Strzyzowski - 150 lances

Reiiters or German pistoliers

1. Herman Denhoff's banner - 200 horses

Pancerni kozak cavalry

1. Odrzywolski (actually commanded by Ujazdowski) - 150 horse

2. Lewikowski - 100 horse

Infantry 430 portions

1. field hetman's own company commanded by Damiecki - 230 portions

2. Rybinski Polish levied infantry-  200 portions

total pulk number of lances, horses and portions - 1,530 

3rd pulk -starost of Halicz Mikolaj Strus (famous 'defensoe' of the Kremlin in Moscow in 1611-12)

all Cavalry unit

Winged hussar banners

1.son of voivode of Podolia Sieniawski - 100 lances

2 Malinski - 150 lances

Pancerni kozak cavalry

1. Mikolaj Strus own banner - 100 horses

2. starost of Chmielnik - 100 horses

3. Kowalski - 100 horses

Private volunteers and their retainer - 1500 horses

total pulk number of lances and horses - 2,050 

4th pulk - prince Samuel Korecki

Total cavalry numbers - 600 lances and horses

Winged hussars banners:

1. prince Korecki's own banner -150 lances

2. castellan of Kamieniec Podolski - 100 lances

3. Wrzeszcz - 150 lances

Pancerni Kozak banners:

1.prince Samuel Korecki's own - 100 horses

Light cavalry -

Lithuanian? Tatars - 100 horse archers

Infantry companies - total 300 portions

1.Wiadrowski - 200 portions

2.Ujazdowski - 100 

Total pulk numbers - 900 lances, horses and portions

5th pulk - starost of Kamieniec Podolski Walenty Kalinowski

  total number of lances and horses - 500

Winged hussar banners:

1. starost of Kamieniec Podolski  own - 150 lances

2. Firlej -  150 lances

Pancerny Kozak - 

1.  Kalinski - 100 horses

2. Wachowski - 100 horses

 Infantry

1. Starost of Kamieniec Podolski own Polish infantry - 100 portions

2. Starost of Kamieniec Podolski own Ruthenian infantry - 100 portions

total pulk number of lances and horse and portions - 700

Finally, Teofil Szmberg was nominated  as the commander of all artillery (16 small field peices and some heavy muskets mounted on wagons  ), while Stanislaw Trzebuchowski became  the general commander  of infantry.

Master of camp/wagon laager was Jan Odrzywolski.

about 3,200 men of this army were the so called 'state soldiers' and under the direct command of the grand hetman, while about 3,600 belonged to the private banners and companies owned and paid for by magnates and lords, esepcially Kalinowski and prince Korecki and their 'vassals' and partisans.
additionally, other private and mercenary units came streaming in to join the marching  royal army between the 1 of Spetmeber and 12th of Septmeber, like the 800 soldiers under Stefan Chmielecki, who was a partisan of prince Korecki.   Janusz Tyszkiewicz joined the army with 400 Cossacks and 200 infantry.

Then,  there were the 12 banners of Lisowski kozaks or  Lisowczyks - various sources Hurmuzaki and Miaskowski etc state different numbers, perhaps between1,300 to 1,700 most seasoned horsemen - -  under Walenty Rogawskiwith very few retainers if any, but for their commander and officers retinues. They came late on the 11th of September, with a 100 horse banner of Slowinski,, and with another 150 horses banner of prince Zbaraski?.

In total, before the hostilities on the 17th of September the Royal army might have been circa 10,000 lances, horses and portions, and in addition  perhaps 8-10,000 camp servants (the infantry was very small in number while cavalry companions relied on their service), that provided for horse fodder, food and herding horses.

 On the 2nd and 3rd of September this army, already divided by politics and personal dislikes, crossed te Dniester River, without awaiting the troops coming to join them from the interior of Commonwealth.

On the 7th of September hospodar or prince Graziani join the royal army with as little as 600 Moldavians and mercenary Serbians (Graziani had promised 15,000 troops, but as we can see he  failed miserably). Additional 400 Wallachians  horsemen led by two captains broke away from the Ottoman command and joined the royal army.

On the 12th of September the entire army reached the old fortified campground near Cecora on the Prut River and on that date perhaps as many as 11,000 thousand lances, horses and portions camped at Cecora war laager. Instead of marching on to contain and  besiege   the Iskander-Pasha small Ottoman army at Tehinia/Bender, our grand hetman chose to await the enemy at the fortified war laager.

[1] army and war camp organization near the so called 'Gruszka' wilds (12 km east of Mohylev)  Sept 1, 1620AD re , Majewski, Cecora, p. 142-45

Valete

Kluszyn 1610 - list hetmanski do JKM Zygmunta

Salvete Omnes,
[in Polish]
list hetmana Stanisława Żółkiewskiego do JKM Zygmunta III



 

Najjaśniejszy Miłościwy Panie, panie nasz miłościwy!

Uniżone służby moje zaleciwszy miłościwej łasce Waszej Królewskiej Mości pana mego miłościwego. Iż nie tak często do Waszej Królewskiej Mości piszę, dając znać co się tu dzieje, przyczyny są, najprzód iż posłańcom nie jest trakt bezpieczny dla rozboju; druga przyczyna, że póki rzeczy są na wadze, zawżdy się żywię w oczekiwaniu; rzeczy niepewnych, spodziewanych nie chcę do Waszej Królewskiej Mości pisać. Oznajmiłem Wasza królewska Mość, jakom przyszedł tu pod ten hrodek i pod to wojsko nieprzyjacielskie, które w nim jest. Więc że oczekiwanie ich było na ratunek odsieczy, której się spodziewali od kniazia Dymitra Iwanowicza Szujskiego, ile jedno sposobów stawało, ścisnąłem ich tak, że też grodki wokoło ich stawiając, strażami pilnymi osadzając, nigdzie się im wychylić nie dopuszczając, żywności, pasze koniom broniąc. Posyłałem też ustawicznie posyłki ku Możajsku, wywiadując się o Kniaziu Dymitrze, więc i przez szpiegi starałem się o wiadomość. Ale krótko przyjdzie mi do Waszej Królewskiej Mości pisać, opuszczając siła, bo będąc ustawicznie zabawiony, niewiele mi czasu zostaje do pisania listu, i Waszej Królewskiej Mości pana mego mego nie chcę utęsknić czytaniem długiego listu. Użyłem jednak p. Domarackiego podstolego lwowskiego, żeby particularia quoque wypisał do Jego Mości podkomorzego koronnego. Suma rzeczy taka jest: 3 Julii godzin dwie albo trzy na dzień, wziąłem wiadomość, że kniaź Dymitr Szujski ruszywszy się z Możajska w ośmiu mil ode mnie nocował, z piątku na sobotę, zgromadziwszy do siebie wszystkie siły i moskiewskie i cudzoziemskie, co ich jedno mieć mógł, i mając wojska cudzoziemskiego z Jakobem Pontussonem De la Gardie i z Evertem Hornem więcej, niźli pięć tysięcy dobrze zbrojnych, i jako się potem w potrzebie pokazało, dobrych rezolutów, moskiewskich ludzi przeszło trzydzieści tysięcy: niemało było ludzi znacznych, wojewodów: Andriej Golicyn, Daniło Mezecki, Jakow Boratyński, Wasili Buturlin i inszych, spodziewając się tymi siłami znieść wojsko Waszej Królewskiej Mości, a tymże wojskiem przemyśliwając odsiecz dać Smoleńskowi. Zarazem wezwałem do siebie panów pułkowników i rotmistrzów wojska Waszej Królewskiej Mości, z wielu wielkich i ważnych przyczyn zdało mi się nieprzyjaciela nie czekać; przyczyn tych nie wypisuję, bo długo by było: ale też patrzyłem ad sextam Julii, wolałem, niżby ten dzień przyszedł, Panu Bogu się poruczywszy tentare fortunam. Zostawiwszy tedy część wojska przy tym hrodku, piechotę wszystką Waszej Królewskiej Mości i kozaków, expedito exercitu, bez wozów tegoż dnia, to jest 3 Julii nad wieczorem ruszyłem się ku Kłuszynu, gdziem się spodziewał zastać wojsko nieprzyjacielskie, od obozu naszego jakby we czterech mil, i szedłem na całą noc. Na rozświcie przednia straż ex fremitu castrorum postrzegła wojsko nieprzyjacielskie, które przybliżało się było dalej do nas pominąwszy Kłuszyn. Przyszliśmy niespodziewanie na nieprzyjaciela, nie miał o nas przestrogi, ani wiadomości nijakiej, jeszcze byśmy ich podobno na posłaniu zastali, ale iż przez złość i ciasność drogi wojsko nie mogło się pospieszyć, przyszło mi godzinę i dalej poczekać, że się wojsko ze złej drogi wybiło, a w tym też nieprzyjaciel się ocknął, i postrzegła nas straż; przyszło nam jeszcze przed słońca wschodem dnia wczorajszego 4 Julii zwieść z nimi potrzebę. Na wielkiej nam było pomocy, że nieprzyjaciela wzięła trwoga z nastąpienia naszego im niespodziewanego, bo wszystkich nas przez małość naszą lekceważyli, a tym mniej tego się spodziewali, żebyśmy mieli i bródek tuteczny sufficienter osadzić, i żebyśmy mieli tyle serca mieć, na nich się rzucić. Stawili się nam zrazu, zwłaszcza cudzoziemcy Francuzowie zbrojni dosyć dobrze, jako się godzi ludziom rycerskim, trwała bitwa ancipite Marte najmniej trzy godziny, co dzisiejszego wieku dziw jest: bo się bitwy impetem tylko odprawują, że trudno było sądzić czyja wygrana. Zdarzył Pan Bóg z miłosierdzia swego, po tak wielu się obracaniach i ich i naszych, że dzielność i męstwo rycerstwa Waszej Królewskiej Mości przemogło nieprzyjaciela, najprzód Moskwa a potem i cudzoziemcy jęli uciekać. Na cudzoziemcach konnych wjechali żołnierze Waszej Królewskiej Mości w ich obóz bijąc, siekąc tak , iż ich i z obozu pędzili w las. Piechota jednak cudzoziemska stała w ordynku przy fortelu, przy lesie: trudno było na nią natrzeć konnym. Piechoty też niebyło ze sto mojej, i pana starosty chmielnickiego, bośmy drugich przy obozie musieli zostawić, i nie było sposobu tych ludzi zrazić. Było przy tym kilka kompanii francuskich konnych; zbrojnych, ale starsi ich Pontusson i Evert Horn w onym pierwszym zapędzie pouciekali. Monsieur de la Ville, chory został był w Pohoryłoj , tak iż żadnego starszego prawie nie było przy nich. Moskiewscy też wojewodowie Golicyn i insi pouciekali. Sam Dymitr Iwanowicz Szujski został w horodku, który jednej że nocy był zbudował. Ten gródek i obóz jego łączył się z obozem cudzoziemskich ludzi. Zegnawszy wojsko nieprzyjacielskie z pola, jąłem rozmyślać jakoby się zwycięstwo skuteczne nad nieprzyjacielem, za pomocą boża, otrzymać mogło. Skoro się: ludzie z pogoni wrócili, chciałem znowu kazać natrzeć na obóz cudzoziemski, a w tym jęli się przedawać Francuzowie po dwu po trzech; ciż uczynili mi nadzieję, że i drudzy chcą się zdać na łaskę Waszej Królewskiej Mości, wdałem się tedy z nimi w traktaty. A w tym Pontusson i Evert Horn z lasu, do którego uszli byli, wrócili się znowu do swego obozu, i by byli mogli, radzi by byli rozerwali te traktaty; ale żołnierze nie chcieli, bo widząc że Moskwa pouciekała, ich też dobrze nabito, życzyli sobie z nami zgody. Dymitr Szujski rad by też był zerwać te traktaty, z obietnicami niesłychanymi posyłał do Everta Horna do tejże umowy, która taka była: żeby przy zdrowiu i przy wszystkim swoim cali zostawali; którzy by chcieli zaciągnąć się na służbę Waszej Królewskiej Mości, że im to ma być wolno; którzy by też chcieli iść do swoich krajów, że maja być swobodnie przepuszczeni; a przysięgę i upewnienie daniem ręki kapitanowie swym i ich imieniem uczynili: że przeciw Waszej Królewskiej Mości zwłaszcza w Moskwie nie ma z nich nikt broni podnosić. Dymitr Szujski postrzegłszy, że ze mną oń cudzoziemcy traktują (było ich kilka tysięcy), w las, który bliski był, nie doczekawszy końca traktatów, z onego gródka, w którym się był okopał i obostrwożył z ostatkiem ludzi moskiewskich, co się przy nim byli zatrzymali, jął wielkim gwałtem uciekać, nasi też gonić. Drudzy do obozu jego z cudzoziemcami też wpadli, który obóz wielki był i dostateczny, i jego własna kareta i insze wozy zostały, którego szablę, szyszak, buławę wzięto. W pogoni, jako to zwykło bywać, najwięcej ich poginęło. Powiedział mi pan Sałtykow, że widział zabitego Jakowa Boratyńskiego. Wasilij Buturlin pojman, i jeden diak rozradny: Jaków Dzienudow, który świeżo był z Moskwy pieniądze cudzoziemcom przyniósł: jakoż w sobotę, która poprzedziła potrzebę, dziesięć tysięcy rubli gotowych pieniędzmi dał, a oprócz tego dwadzieścia tysięcy rubli w sobolach i w suknach przyniósł, ale oprócz pieniędzy jeszcze byli tych fantów nie brali, nasi je pobrali u Szujskiego w obozie. Jakoż pacholikowie, Pohrebiszczanie, co to tego pilnowali, mają wielka zdobycz. Żołnierze Waszej Królewskiej Mości szkodę odnieśli wielką i w samych sobie i w koniach, i koniecznie potrzebują Waszej Królewskiej Mości łaski poratowaniem pieniędzmi do tego aby się mogli pokrzepić. Nie mianuję na ten czas nikogo, jako kto sobie poczynał przy tej służbie Waszej Królewskiej Mości; bo i tak chociaż się spodziewałem poczynając pisać, że miał być list krótki, przyszło przedłużyć; atoli o wszystkich nie tylko ja, ale rzecz sama daje świadectwo, że sobie mężnie, jako się godzi cnym rycerskim ludziom, poczynali przy tej służbie Waszej Królewskiej Mości; pewienem że Wasza Królewska Mość raczysz to od nich miłościwie przyjąć. Falkonetów przy tym wojsku było jedenaście, ale mnie ich nie doszło rąk, jedno siedem, i tem z pracą przyniósł, bom niemiał czym pociągnąć, insze są tu gdzieś między panami rotmistrzami; chorągwi z kilkadziesiąt, też Buturlinowa, który przodek wojska wiódł, jest i samego Szujskiego najprzedniejsza chorągiew adamaszkowa ze złotem. Raczyłeś Wasza Królewska Mość do mnie pisać, żebyć pana Iwana Sałtykowa odesłał do Waszej Królewskiej Mości; widzę, że to stąd poszło, że jego pan ojciec rozumie go być szkodliwie rannym, ale on zdrów jest, był i teraz ze mną w tej potrzebie, i dobrze się Waszej Królewskiej Mości zasługował, także insi panowie; bojarowie moskiewscy, którzy na ten czas tu byli. Nic innego na ten czas tylko swe służby Waszej Królewskiej Mości zasyłam.

Dan w obozie w Cariowo Zajmiszcze 5 Juiii 1610.

Valete

Kluszyn 1610 - opis hetmanski

Salvete Omnes,
[in Polish]

bitwa kłuszyńska piórem pana hetmana Stanisława Żółkiewskiego:
 

POCZĄTEK I PROGRES

WOJNY MOSKIEWSKIEJ

ZA PANOWANIA KRÓLA JMCI ZYGMUNTA III

ZA REGIMENTU JMCI PANA STANISŁAWA
ŻÓŁKIEWSKIEGO

WOJEWODY KIJOWSKIEGO, HETMANA POLNEGO KOR.

[..]wziął pan hetman sprawę i od języków i od Francuzów o zbliżeniu się wojska nieprzyjacielskiego, zwołał wszystkie rycerstwo do rady. Tamże przełożywszy o wiadomościach, jakie były, że już wojsko jedno we czterech milach nieprzyjacielskie u Kłuszyna, proponował, coby było lepszego, jeśli zostawiwszy przy oblężeniu grodka część wojska, przebrawszy się, potkać nieprzyjaciela w drodze, czyli go na miejscu czekać?
 Były różne sentencye, jako to bywa. Bo jedni patrząc na małość wojska naszego, że nie było czego dzielić, uważali: żeby w małości rozdwojonych, nieprzyjaciel nas nie pożył; więc za odejściem wojska naszego, żeby ci co w grodku, poczuwszy o tym, na obóz, rozumiejąc, że w nim słabe praesidium[203], nie uderzyli. Było ich jednak nie mało, którzy rozumieli: obóz osadziwszy jako być może, potkać w drodze nieprzyjaciela; gdyż przypuściwszy go blisko, możeby bitwy nie zwodząc, grodkami, jako czynili u Aleksandrowej Słobody, u Trojce, u Dymitrowa, ściskając, żywności bronić, tak broni nie dobywając, łacnoby nas zwalczyli.
 Pan hetman nie konkludując ani na tę, ani na owę stronę, wziął sobie na dalszy rozmysł. Rozkazał jednak, że gdyby było rozkazano do ruszenia się, żeby gotowi byli. Bo acz miał już u siebie za rzecz zawartą potkać w drodze nieprzyjaciela, zwłoczył jednak, póki stawało czasu, odkryć się z tym, a to żeby i do wojska kniazia Szujskiego i do Wołujewa zdrajca jaki (a Moskwy, której było w obozie niemało, najbardziej się strzegł), nie ostrzegli i nie dali znać. Aż godzina przed ruszeniem, nie trąbiąc, ani bijąc w bębny, obesłał, aby się ruszyło wojsko porządkiem takim, jaki do pułkowników na pismie był rozesłany; gdyż z uderzenia bębnów łacnoby się był Wołujew o ruszeniu dorozumiał.
 Z tych wszystkich, którzy byli in conspectu[204] grodka, nikt się nie ruszył, strzegąc się wszelakiego podobieństwa dać[205] nieprzyjacielowi. Panu Jakóbowi Bobowskiemu rotmistrzowi, zostawiwszy przy nim siedemset jazdy, piechotę króla jegomości, co jej było, kozaków dwa pułki, obóz i oblężenie grodka poruczył. A sam dwie godziny przed zachodem słońca silenti agmine[206] z wojskiem, jako do boju się ruszył. Nocy o tym czasie bardzo małe bywają. Szliśmy na całą noc o cztery one mile lasem. Droga była nie dobra. Przyszliśmy jednak nad wojsko nieprzyjacielskie, jeszcze nie poczynało świtać. Nieprzyjaciel z małości wojska naszego lekce nas ważył i nie mniej się nie spodziewał jako tego, iżbyśmy tyli mieli śmiałości o tak wielką potęgę się kusić i owszem byli tej nadziei, żeśmy mieli uciekać, nie czekając u Carowa. Z wieczora Pontus, będąc na czci u kniazia Dymitra Szujskiego, biorąc pieniądze, bo tego dnia dawano im półczwarta kroć stotysięcy złotych, przechwalał się wspominając: »Gdym był na Wolmierzu[207] z Karolusowymi wzięty, dał mi był hetman szubę rysią, mam ja też teraz dla niego sobolą, co mu oddaruję«, — tusząc sobie pana hetmana pojmać.
 Zatym też, iż nas sobie lekce ważyli, nie strzegli się nas. Śpiących zastaliśmy. Gdyby było wszystko wojsko nasze nadścigło, zbudzilibyśmy ich byli nieubranych, ale nie mogło się rychło z onego lasu wybrać. Dwa falkonety[208] wziął był z sobą pan hetman, te zawaliły drogę, że się wojsko przed niemi nie mogło dobyć. Była i druga przeszkoda, żeśmy zaraz na nich nie uderzyli. Przez pole wszystko, którędy było iść ku obozowi nieprzyjacielskiemu, płoty były poprzek pogrodzone i między temi płoty były dwie wioski. Przyszło tedy oczekiwać nastąpienia wojska, one płoty łamać. I one wioski, iż były w posrzodku pola, obawiając się, żeby nieprzyjaciel z ruśnicznymi ludźmi, których tak wiele miał, nie osadził i nas z za płotów nie psował, kazał je pan hetman zapalić. I dopiero się nieprzyjaciel ocknął. Aż i Moskwa i cudzoziemski żołnierz, nie wiedząc przyczyny, dla czego się tak odwlokło, przyczytują to wielkości[209] zmysłu pana hetmana, że mogąc ich bić śpiących, nie chciał i znak im czasu dał do zgotowania się. Ale by nie przyczyny wyżej wspomnione, podobno by ich ta odwłoka nie potkała.
 Tymczasem, zaczym insze wojsko nasze nadeszło, pułk pana Zborowskiego, który szedł przodem, stanął w sprawie[210] na prawym skrzydle. Nastąpił potym pułk pana Strusia, starosty chmielnickiego, który stanął na lewym skrzydle. Pułk pana Kazanowskiego i pana Ludwika Wajherów, nad którym był pan Samuel Dunikowski, stanął w pobocznych i posiłecznych bufach prawego skrzydła; pułk pana hetmana, nad którym był książę Janusz Porycki[211], na lewej stronie, także w pobocznych i posiłecznych hufach stanął. W siekanych hufach propter omnes casus[212] stały niektóre roty, jakoby w pośrodku. I tam i sam pan hetman pilnował. Było też kozactwa levis armaturae[213] ze czterysta. Pohrebiszczany je zwano, iż z Pohrebiszcz, majętności książąt Zbaraskich, było ich w tej kupie najwięcej; był starszym nad nimi pan Piaskowski. Tym pan hetman kazał stanąć przy chróście, jakoby na boku lewego skrzydła. Falkonety one dwa i z chorągwią pieszą pana i hetmana jeszcze były nie przybyły.
 Gdy już tak wojsko stanęło w sprawie, objeżdżając pan hetman od hufu do hufu, animował[214] swoich, ukazując, jako necessitas in loco, spes in virtute, salus in victoria[215], i kazał uderzyć w bębny, w trąby do potkania.
 Nieprzyjaciel też już był stanął w sprawie. Wojsko cudzoziemskie Szwedów, jako się liczyli i brali pieniądze na dziesięć tysięcy jezdnych i pieszych, ale w podobieństwie nad ośm tysięcy coś ich mogło być, ci wzięli prawą rękę; a moskiewskie wojsko lewą, którego, jako sam powiadał kniaź Dymitr Szujski, było więcej niźli czterdzieści tysięcy jezdnych i pieszych.
 Płot był między nami długi, jako się wyżej wspomniało. Dziury jednak były w onym płocie, tak, iż nam, gdyśmy do nich na potkania szli, przyszło onemi dziurami wypadać. Na wielkiej nam przeszkodzie był płot; bo i Pontus przy onym płocie postawił piechotę, która naszych onemi dziurami wypadających i odwracających bardzo psowała. Trwała długo bitwa, bo i nasi się i oni, zwłaszcza cudzoziemcy, poprawowali. Naszym, którzy na moskiewskie hufy przyszli, łacniejsza była sprawa, bo Moskwa nie strzymała razu, jęli uciekać, nasi gonić. W tym też one falkoneciki z trochą piechoty przyszły, i bardzo potrzebie dogodziły. Bo do onych Niemców pieszych, którzy przy płocie stali, wygodzili puszkarze z działek, i piechota, choć ich trocha, ale ochrostani[216] i w wielu potrzebach bywali, skoczyli do nich i upadło zaraz między Niemcy kilku z działek, z rusznic-li postrzelanych. Wystrzelili i Niemcy do nich i zabili pana hetmanowych dwoch, trzech-li. Ale widząc, że ochotnie do nich idą, jęli Niemcy od płotu uciekać do lasu, który tam był niedaleko. Francuzowie i Anglikowie jezdni przecie z naszemi rotami w polu, co raz jedni drugich posilając, czynili. Aż kiedy już nie stało onych Niemców pieszych, którzy przy płocie nam byli na przeszkodzie, skupiwszy się kilka rot naszych, uderzyli w onę jazdę cudzoziemską kopijmi, kto jeszcze miał, pałaszami, koncerzami. Oni też destituti praesidio[217] ludzi moskiewskich i onej piechoty, nie mogli się oprzeć, jęli w swój obóz uciekać. Ale i tam nasi na nich wjechali, bijąc, siekąc, pędzili ich przez ich obóz własny. Wtenczas Pontus i Horn pouciekali. Zostało było jeszcze do trzech tysięcy albo i lepiej tych cudzoziemców. Stali w kraju przy lesie. Pan hetman jął rozmyślać, jakoby ich z tego fortelu ruszyć. Lecz oni nie mając już starszych, widząc też, że Moskwa pouciekała, coś trochę jeszcze w wiosce, która była przy obozie kniazia Dymitrowym obostrożona[218], bawiło się ich, a i sam kniaź Dymitr tamże był. Chcąc tedy owi cudzoziemcy o zdrowiu swym radzić, wysłali do pana hetmana, prosząc rokowania. Pan hetman też widząc rzeczy pełne trudności, że ich było niełacno od onego chróstu ao odrazić, pozwolił. Stanęło na tym, że się dali dobrowolnie. Wielka część obiecali się addicere stipendiis[219] króla jegomości, a wszyscy przysięgli i daniem ręki od przedniejszych kapitanów, a potym i pismem utwierdzili, że nigdy w Moskwie przeciwko królowi jegomości służyć nie mają. Pan hetman im też obiecał przy zdrowiu i majętnościach ich zachować, i którzyby służyć nie chcieli, wolne przejście do ojczyzny u króla jegomości otrzymać.
 Interim[220] gdy się te traktaty dzieją, kniaź Andrzej Galiczyn i kniaź Daniło Mezecki, którzy byli z bitwy w lasy pouciekali, okolno, że nasi ich zajść nie mogli, w kilkaset koni przybiegli znowu do onej wioski obostrożonej, w której, jako się wspomniało, został się jeszcze był sam kniaź Dymitr. I Pontus i Horn z niemi się też wrócili. I snadź radby był Pontus onę umowę rozerwał, ale żołnierze dzierżyli się jej mocno. Kniaź Dymitr i kniaź Galiczyn widząc (bo to było in conspectu[221]), że się cudzoziemcy z panem hetmanem zsyłają, jęli tyłem onej wioski przez swój obóz, który za wsią był, gwałtownie ku lasowi uciekać, co najkosztowniejsze rzeczy, kubki, czary srebrne, szaty, sobole rozłożywszy na widoku w obozie swym. Rzucili się nasi w pogoń, ale mało ich goniło. Padli w obozie na łupie onym, bo też to Moskwa na to uczyniła, żeby naszych od gonienia zabawili. Gdyśmy do nieprzyjaciela szli, tylko działka, a samego pana hetmana karytka była; nazad się wracając, było wozów, kolas ledwie nie więcej niźli nas. Bo zaprzężone stały moskiewskie kolasy, które nasi naładowawszy łupami wieźli, i w onym złym lesie nawięzło ich gwałt, że jeździe mijać ich z trudnością przychodziło; gdy pan hetman obawiając się, żeby co niebezpiecznego na obóz od Wołujewa w niebytności jego nie padło, kwapił się, i tegoż dnia zaraz do obozu się wrócił.
Kniaź Dymitr, choć nie wiele ich za nim goniło, uciekał potężnie. Na błocie konia, na którym siedział, i obuwia zbył. Boso na lichej chłopskiej szkapinie pod Możajsk do monastera przyjechał. Tamże konia i obuwia dostawszy, nic się nie obawiając[222], do Moskwy jechał. Możajszczanom, którzy do niego byli przyszli, rozkazał, żeby łaski i miłosierdzia u zwycięzcy prosili, gdyż obronić się sposobu nie mieli. Jakoż tedy Możajszczanie wyprawili do pana hetmana swym, i kilku inszych zamków: Borysowa, Werehi, Buzy imieniem, poddaństwo ofiarując.
 Bitwa ta trafiła się na dzień 4 lipca. Zginęło cudzoziemców do dwunastuset człowieka, Moskwy najwięcej w pogoni po różnych miejscach. I w naszych też nie było bez szkody. Zabit rotmistrz pan Lanckoroński[223], towarzyszów samych lepiej niżeli przez sto, oprócz pacholików, koni pocztowych; oprócz tych, co się wyleczyło, więcej niż czterysta zabito.''

Valete
ps
z wiki źródła...

Happy Day - the 4th

Salvete Omnes,
let the images speak :


good day for anniversaries -
Kluszyn Battle - 4th of July 1610 - winged hussars amazing victory against the Muscovite army.
vivat hetman Stanisław Żółkiewski






















and
Happy 4th of July



 

 

 












 


 
 

 
 
 
valete